De hybride zonsverduistering van 17 april 1912 te Caberg: een topografische zoektocht ...

steert-sterre

Eerbeek/Bussloo
Wat speuren op Delpher geeft soms toch nog prachtige resultaten. Een mooie bevestiging dat het centrale kamp zich aan de Rosstraat bevond vinden we in de Limburger Koerier van 9 april 1912 met een 'noodverordering' van de burgemeester van Oud-Vroenhoven.

Hier een kaartje van de Rosstraat 1912 met daarin de in de 'noodverordering' genoemde terrein-aanduidingen.
 

Bijlagen

  • Rosstraat 1912.JPG
    Rosstraat 1912.JPG
    86,7 KB · Weergaven: 13

AdriG

Mimas
Hier een kaartje van de Rosstraat 1912 met daarin de in de 'noodverordering' genoemde terrein-aanduidingen.

Dit lijkt mij inderdaad logischer dan hetgeen ikzelf gevonden had:

- geel = Oversteveld
- groen = Groote Sauwe
- paars = Soeiveld

bron Oversteveld: Oversteveld
bron Groote Sauwe en Soeiveld: Groote Sauwe en Soeiveld

Het Oversteveld (geel) zou zich volgens de kadastrale kaart nabij de grens hebben bevonden. Dit leek mij al onlogisch, omdat het te ver van de overige twee velden verwijderd is ...

@steert-sterre: welke bron plaatst het Oversteveld op de meer logische plaats?

Velden.jpg
 

AdriG

Mimas
Dit lijkt mij inderdaad logischer dan hetgeen ikzelf gevonden had:

- geel = Oversteveld
- groen = Groote Sauwe
- paars = Soeiveld

bron Oversteveld: Oversteveld
bron Groote Sauwe en Soeiveld: Groote Sauwe en Soeiveld

Het Oversteveld (geel) zou zich volgens de kadastrale kaart nabij de grens hebben bevonden. Dit leek mij al onlogisch, omdat het te ver van de overige twee velden verwijderd is ...

@steert-sterre: welke bron plaatst het Oversteveld op de meer logische plaats?

Bekijk bijlage 1473584

Hebbes!

Het Oversteveld is tevens te vinden op deze kaart. Lijkt erop dat er twee afzonderlijke delen zijn. Op de kaart althans.
 
Laatst bewerkt:
Ik heb het gevoel dat de ontknoping nadert....

Is het 100% zeker dat de vier waarneemposten allemaal binnen Nederlands grondgebied lagen?
 
Bedankt. Ik vroeg het omdat in een latere post de mogelijkheid werd genoemd dat één of meer van de waarneemposten aan de Belgische kant van de grens lag (vanwege de aanwezigheid van het echtpaar Verschaffelt). Dat zou het lastiger maken de locaties terug te vinden.
 

steert-sterre

Eerbeek/Bussloo
Bedankt. Ik vroeg het omdat in een latere post de mogelijkheid werd genoemd dat één of meer van de waarneemposten aan de Belgische kant van de grens lag (vanwege de aanwezigheid van het echtpaar Verschaffelt). Dat zou het lastiger maken de locaties terug te vinden.
Inmiddels is duidelijk dat Verschaffelt actief was in het centrale kamp.
 
Inmiddels is duidelijk dat Verschaffelt actief was in het centrale kamp.
Ja, het is inderdaad onwaarschijnlijk dat hij even de grens over was gekomen om een foto te nemen in de centrale tent en dan weer terug te gaan naar België.
Volgens het eerder genoemde artikel in Nieuws van den dag 17-4-1912 bediende prof. Verschaffelt in de grote tent samen met dr. F.L. Bergansius een "photographisch instrument" dat "op den coelostaat gericht wordt".
 

steert-sterre

Eerbeek/Bussloo
Uit het fraaie verslag van de eclips in Het Vaderland (18 april 1912) zijn nog een paar leuke zaken te achterhalen:

  • De foto’s bij de telescopen zijn blijkbaar in de ochtend van de eclips genomen: “… als er gisteren [17 april] geschertst werd en gelachen om de tenten en instrumenten, als men zich gewillig op elken stoel en naast elk toestel neerzette, waar het legertje photographen dit verzocht…”

  • De weersvooruitzichten bleken mee te vallen… “Aan de houten keet… hing een telegram uit De Bilt, dat licht bewolkten hemel voorspelde. Maar de boeren van Caberg, die geen barometrische drukken en dergelijke dingen bestuderen, doch hun conclusies trekken uit het doen en laten der kippen, varkens, ganzen en wat verder op en om hun mesthoopen rondscharrelt, waren veel optimistischer en verzekerden pertinent, dat het nog wel drie dagen ‘schoon weer’ zou blijven en dat de ‘profesters’ van het kamp geen wolkje zouden vinden tusschen hun toestellen en de zon. “ En de boeren bleken gelijk te hebben: er was geen wolkje te bespeuren.

  • “Reeds vroeg werd een cordon marechaussee en Rijkspolitie getrokken op 500 M. afstand van het kamp, dat tot hedenmiddag 3 uur, als de waarnemingen gedaan zijn en het genoodigde publiek de instrumenten mag komen bekijken, voor iedereen, ook voor de pers, gesloten is.” “… Om drie uur is het kamp te bezichtigen. Men verwacht zeer veel bezoek.” De foto's 2a en 2b zijn dan mogelijk rond die tijd gemaakt.

  • “Op den weg naar Bilsen, vlakbij de Belgische grens, van waar men het kamp zag liggen en de waarnemers aan hun toestellen zien kon, stonden lange files auto’s en rijtuigen.” Die weg naar Bilsen is gelijk aan wat eerder 'de Weg naar Veltwezelt' genoemd werd.

Rond die eerste bullet heb ik toch mijn bedenkingen. Bij het nalezen van 'Het Vaderland' kan 'gisteren' ook geïnterpreteerd worden als 'eergisteren' (omdat er gesproken wordt dat men 'gisteren zei... dat er gisteren...'. Dat zou dan het vermoeden bevestigen dat de foto's zoals bv. foto 4 gemaakt zijn op de dag vóór de eclips. Dit verklaart dan ook waarom de heren er nog zo lekker 'ontspannen' bij zitten. Dat maakt dan ook het bepalen van de richting o.b.v. de schaduw wel een stukje lastiger... Het beeld blijft echter wel dat de telescoop vermoedelijk op het zuiden gericht is (net zoals de openingen/luikjes in het huisje waarlangs mogelijk het zonlicht naar binnen moest).
 

AdriG

Mimas
Zeer interessant! Straks blijkt als ons 'puzzelwerk' overbodig te zijn geweest en liggen de documenten 'gewoon' in het Archief.... :)

Sterker nog: ons onderzoek op dit forum vormt juist de basis voor een gedegen archiefonderzoek. Als je namelijk compleet onvoorbereid aan zo'n onderzoek begint, dan loopt dat in de regel uit op 'schieten met hagel' op je doel; niet efficient en vaak zeer frustrerend. Daarnaast zal lang niet alles in het archief teruggevonden kunnen worden. Denk maar eens aan al die krantenartikelen die reeds voorbij gekomen zijn en het geheel weer tot leven brengen. In de archieven zijn waarschijnlijk alleen de droge feiten terug te vinden waarop we (nog) geen antwoorden hebben. In feite heb je dus beide invalshoeken nodig om het plaatje compleet te krijgen.
 

John Baars

Moderator
Indirecte bronnen geven veel informatie over omstandigheden waaronder directe feiten / bronnen tot stand gekomen zijn. Ze complementeren het beeld. Ze brengen het tot leven, zoals @AdriG al beschrijft. Het puzzelen is trouwens ook gewoon leuk.
In geschiedschrijving doet men niet veel anders. Een geratificeerd verdrag in een archief is droge kost, de kronieken er omheen laten het leven.
 

steert-sterre

Eerbeek/Bussloo
Nu er kadastrale kaarten van het gebied beschikbaar zijn, ben ik even gaan kijken of die misschien kunnen helpen om nog meer exact de ligging van het centrale kamp te kunnen achterhalen. Ik denk dat dat gelukt is en ik neem jullie even mee in mijn gedachtenlijn....


Uitgaande van het feit dat er in de 19e eeuw niet heel veel veranderd is in de indeling (en omheining) van de akkers zou het mogelijk moeten zijn om o.b.v. de plattegrond, afrastering etc. een perceel aan te duiden waarop mogelijk het centrale kamp moet hebben gestaan. (Uit ervaring blijkt dat er tot aan de 2e helft van de 20e eeuw meestal weinig veranderingen plaatsvonden; zoals ruilverkavelingen of stedelijke nieuwbouw).

Ik heb even bijgaande schets gemaakt van het centrale kamp.
CentraalKamp-schets.jpg

Links zien we de officierstent met de opstelling van Bergansius/Verschaffelt. Daarnaast de hospitaaltent met de heliostaat en prismacamera van Nijland/Van der Bilt. Daarnaast de officierstent met het instrument van Van der Plaats en helemaal rechts het speciaal geplaatste gebouwtje voor de astrofysische waarnemingen van Julius/Moll.

We zien op zowel foto’s 2a/2b als 4 een afrastering. Dit maakt dat het – omheinde - veldje een min of meer langwerpige vorm moet hebben.

Belangrijk is nu natuurlijk: wat is de oriëntatie? Aanvankelijk werd gedacht dat de waarnemers op foto 4 in min of meer zuidelijke richting keken (bv. afgaande op de schaduw van de tentharing en het uitgangspunt dat de foto ’s ochtends gemaakt was vóór de eclips). Echter bij nadere studie denk ik dat de oriëntatie anders is geweest…

Op foto 4 zien we beide heren bij de kleine (handbediende?) heliostaat die het zonlicht via de opening in de tent rechts moet werpen op het instrument van Van der Plaats. Meest logisch is dat de spiegel tijdens het maximum ongeveer zuidwaarts is gericht en het licht dus vanuit noordelijke richting de tent binnen komt. Het zuiden zou zich dan globaal rechts op de foto bevinden.

Als we dat betrekken op het huisje, dan zien we op foto 2b dat aan de korte (zuidelijke?) zijde zich 2 luiken bevinden. Dit zou logischerwijze de opening zijn waardoor de kijkers het licht opvingen voor de instrumenten van de teams Julius en Moll. Het ligt sowieso voor de hand dat als men speciaal voor de eclips een gebouwtje bouwt de oriëntatie nagenoeg precies richting het azimut van het maximum van de eclips (dus ca. 195 graden; dus iets door het zuiden heen).

Als we dan kijken naar foto 2a dan ligt het voor de hand dat de grote en bestuurbare heliostaat op een gemetselde zuil opgesteld staat in de hospitaaltent (‘veilig beschut’). Om zonlicht op de heliostaat te krijgen wordt dan een deel van het tentdoek verwijderd (zoals te zien op de foto). Met twee spiegels wordt het zonlicht dan enerzijds naar rechts geworpen voor de prisma-camera van Nijland en Van der Bilt en met een tweede spiegel min of meer naar links geworpen in de officierstent van Bergansius en Verschaffelt. De toeschouwers op de foto (pers?) staat dan naar de heliostaat te kijken.

Er is ook een mogelijke verklaring dat er geen foto’s zijn van de heliostaat en Utrechtse instrumenten. Omdat deze in de tenten staan opgesteld waren deze mogelijk te donker voor de toenmalige fotografie.

De oriëntatie van het eclipskamp is dus mogelijk een langwerpig (omheind) terrein met de lengte richting in nagenoeg oost-westelijke richting; gelegen nabij de Rosstraat.

Als we dan naar de kadastrale kaart van dit gebied kijken (Gem. Oud-Vroenhoven, sectie H, 2e blad; kaart 14) dan vinden we een veld met kadastraal nummer 416 dat precies aan de eisen voldoet.
416-kavel centraal kamp.JPG

Op foto 4 zien we links naast het huisje aan de horizon een gebouw (dus min of meer in noordoostelijke richting); blijkbaar bestaande uit een paar naast elkaar gelegen schuren waarvan de gevel onder een lichte hoek lijken te staan. Dat zou dan op de kaart gebouw A in Caberg kunnen zijn. Ware het niet dat op de topografische kaarten rond 1900 gebouw A niet meer schijnt voor te komen (afgebroken?). Maar in dat geval komen gebouw C en B in aanmerking!

Op positie D is in 1876/77 de RK Kerk van Caberg (Heilige Hart van Jezus, aan de Van Akenweg) gebouwd. Deze moet zich dan op foto 4 ‘achter’ het huisje hebben bevonden [dat was natuurlijk een mooi herkenbaar merkteken geweest….]

Ter controle:
  • Kamp ligt nog zo’n 200m vóór de Molenweg (de NW-grens van het ‘afgebakende’ gebied)
  • Kamp ligt op ruim 2 km van Rutten’s Bierbrouwerij (uitgaande van kabels langs de weg)
  • Kamp ligt vrijwel precies in de terreinplooi (zichtbaar als de ‘boog’ van kavels richting Caberg)
Hieruit moet dus een tot op enkele tientallen meters nauwkeurige positiebepaling van de instrumenten mogelijk zijn!

Als 3e afbeelding de locatie ingetekend in een topografische kaart van begin 20e eeuw.
Centraal-kamp-positie.JPG

En dat levert dan m.b.t. Topotijdreis.nl een positie op van het centrale kamp: X = 173.8 en Y = 319.3

(let op: het X-Y-raster is blijkbaar in de jaren '50 aangepast en lag op oudere topografische kaarten verschillend t.o.v. de huidige topografische kaarten met een X/Y-grid t.o.v. de OLV in Amersfoort...)
 

steert-sterre

Eerbeek/Bussloo
Met deze oriëntatie-info is het ook mogelijk om de foto’s wat meer te plaatsen qua datum/tijdstip:

Foto 2a/2b: Zijn vermoedelijk ongeveer tegelijkertijd gemaakt. We zien diverse bezoekers op en naast het centrale kamp. Volgens het verslag in bv. Het Vaderland zou deze dus ná 3 uur ’s middags op de eclipsdag zijn gemaakt. Op 2b zijn relatief lange schaduwen te zien ongeveer evenwijdig aan het prikkeldraad. Ook de telescopen wijzen naar links (min of meer dus in zuidwestelijke richting). Rond het einde van de middag zal de zon zich ongeveer in die richting hebben bevonden.

Foto 4: Als de oriëntatie klopt zoals hierboven verondersteld dat wijst de schaduw van de tentharing erop dat de zon zich in het zuidwesten moet hebben bevonden. Dit zal dus rond 3 uur ’s middags zijn. Uit de beschrijving in Het Vaderland blijkt dat vermoedelijk op 16 april (de dag vóór de eclips) persfotografen genodigd waren om foto’s te maken. Dat is dan mogelijk in de middag gebeurd.
 

steert-sterre

Eerbeek/Bussloo
Ik kwam nog weer de reeds eerder gememoreerde RAF-foto's uit 1944 tegen.
a) die tonen mooi aan dat de verkaveling van het akkerland zelfs in 1944 nog niet veel gewijzigd was ten opzichte van de kadastrale kaarten uit 1832 !!
b) ik heb nog een ander alternatief gevonden; kadastraal kavel 423... het huis dat dan op foto 4 zichtbaar is zou dan het huis op de hoek Steinweg/Akenweg zijn...Die ligging klopt qua ligging nog iets beter met de veronderstelling dat de korte zijde van het huisje richting ongeveer het zuiden zou staan. Nog een pluspunt: dit kavel licht nog iets meer op de berekende centrale lijn. Helaas is niet op de luchtfoto goed vast te stellen hoe de glooiing in het landschap loopt. O.b.v. de hoogtelijnen zou dit inderdaad net 'het dal' kunnen zijn... Ligt ook meer halverwege het afgezette gebied.
Aanvankelijk bleek op het op de kadastrale kaart om een driehoekig perceel te gaan (vandaar dat ik die daar niet opgemerkt had), maar op de foto is te zien dat de het bovenste deel van de driehoek toch een langwerpig perceel vormt.
Kortom: ik vind dit persoonlijk geen slechte optie...

423-kavel centraal kamp.JPG
 

steert-sterre

Eerbeek/Bussloo
Ik merk dat al je hier eenmaal mee bezig bent je dit niet loslaat...
Nu het centrale kamp nagenoeg bekend is (ik ga voor perceel 423; zie vorig bericht..) volgt de zoektocht naar de posten van de Leidse waarnemers.
Voor foto 5 (boomgaard) had ik al eens een suggestie gegeven van een huis met boomgaard ten oosten van de Brusselsche Baan op de 750m ZO-lijn (post 4)
Voor foto 3 (bij gebouw) moeten we op zoek naar een (langwerpig?, industrieel?) gebouw; op de 1500m ZO-lijn (we hadden o.b.v. de personen al eerder geconstateerd dat dit de meest zuidoostelijke post, post 5, moest zijn). Qua oriëntatie weet ik nu uit de analyse van het centrale kamp dat dat lastig is omdat we het tijdstip van de foto's niet kennen. Gebleken is dat het poseren voor fotografen blijkbaar heeft plaatsgevonden in de middag van 16 april. Als foto 3 dan ook rond die tijd gemaakt is, dan zou de zon al wat meer in het zuidwesten moeten staan. Dat lijkt ook logisch als we kijken naar de opstelling van de projectie-telescoop. Die zit al bijna tegen het tentdoek aan en kan dus niet veel meer westelijk worden bewogen.. Het lijkt dus logischer dat het zuiden zich meer rechtsachter de fotograaf moet bevinden.
Dat zou dan inhouden dat het bebouw een ook loodrecht op het zuiden moet staan of wat meer loodrecht op het zuidwesten.
Een mooie optie zou zijn het wat langwerpige gebouw dat op de topografische kaart zichtbaar is op de hoek Brusselsche Baan / Weg naar Veltwezelt (Bilserbaan). De waarnemers bevonden zich dan aan de zuidzijde van het gebouw (dus de weg ligt achter het gebouw). Op de RAF-foto is ook te zien dat er rond die kruising veel (hoge) bomen staan. Wat dus zou kloppen... Het klopt ook wel min of meer met de beschrijving van Klinkenberg 'vlak buiten Maastricht'.

Veel lastiger vind ik posten 1 en 2. Als die zich niet in België hebben bevonden, dan moeten deze zich NW van Caberg hebben bevonden. Bv. op het deel van de Akenweg richting grenspaal 98. Je zou hier twee mooie posten neer kunnen zetten op 750m/1500m NW van de centrale lijn op resp. de kruising Akenweg / Zouwweg resp. net op de grens.
Hier is echter geen bebouwing; dus die plekken zouden dan op de dag zelf bemand moeten worden. Ik vond het juist logisch dat de posten waar foto's van zijn zich bij een huis o.i.d. bevinden omdat dan vooraf het instrumentarium veilig kan worden ondergebracht en een huis o.i.d. ook mogelijkheden biedt voor meubilair etc. Posten 1 en 2 zouden dan dus echte 'mobiele' posten zijn. En nergens wordt ook gesproken van 'afzetting' van bv. de Akenweg om de waarnemers ongestoord te laten waarnemen...

Toen ik naar de kaart kreeg kwam nog wel een leuk optie tevoorschijn... Als posten 1 en 2 zich inderdaad langs de Akenweg bevonden, dan vormden ze wel één mooie lijn met post 4. Stel nu dat alle Leidse posten precies op één lijn werden gesteld.... Dan zou er misschien ook een post hebben gestaan middenin Caberg (werd daar de recent gevonden 6e foto gemaakt???). Voor post 5 zou je dan uitkomen in de buurt van het goederenstation/aschstaal. Daar staat op de kaart ook wel een langwerpig (industrieel) gebouw (min of meer NW-ZO geörienteerd), maar ik krijg niet de indruk dat daar (hoge) bomen staan. Daarenbij zou Klinkenberg in zijn verslag dan ook vast wel het Station genoemd hebben i.p.v. 'vlak buiten Maastricht'. Al met al niet erg aannemelijk, maar toch een leuke optie... (zie gele cirkel)

Opvallend is ook dat er bij de beschrijving van het centrale kamp nergens gesproken wordt over de plaatsing van Leidse instrumenten. Maar toch ook weer vreemd dat de Leidse waarnemers geen enkele 'relatie' zouden hebben met het centrale kamp.

Dan is ook nog een 'omgekeerde' redenatie mogelijk. Stel dat de Leidse waarnemers zich hebben willen opstellen op een lijn min of meer loodrecht op de centrale lijn met het centrale kamp als middelpunt. Dan zou post 1 in België of misschien nog net in Nederland bij grenspaal 96 moeten hebben bevonden. Post 2 dan bij grenspaal 4 (aan de Rosweg). Post 4 zou dan op hoek Rosstraat / Steinweg moeten hebben gestaan, maar daar is op geen enkele kaart iets van bebouwing of boomgaard zichtbaar.. Post 5 (bij de hoek Brusselse Baan / Weg naar Veltwezelt (Bilserbaan)) pas dan overigens wel weer heel mooi in die lijn..

De puzzel gaat voort... Benieuwd of iemand bij de archiefstukken van de Leidse sterrenwacht kan komen....


1912-posten.JPG
 

AdriG

Mimas
Allemachtig @steert-sterre doet zijn naam eer aan; gaat werkelijk als een komeet :D (y)

Zal het allemaal eens in mij opnemen, want het is een hele dosis nieuwe informatie ...

Is inderdaad een feit dat we niet weten wanneer de foto's precies zijn gemaakt. Op basis van het kijkertje van foto 4 schat ik de zonshoogte in tussen de 25 en 40 graden. Dat zou betekenen dat er twee vensters zijn v.w.b. het bijbehorende azimut:

ochtend: azimut zon tussen 105 en 131 graden
middag: azimut zon tussen 229 en 255 graden

Van post 3 is niet helemaal zeker dat deze zich in het tentenkamp zelf bevonden heeft. Tenminste, kan me niet herinneren dat ergens gelezen te hebben. Kan dus zijn dat post 3 ergens langs de rode lijn gelegen heeft, wellicht in de buurt die al eens eerder door @Fabricius (post #153) is geopperd. Wellicht gaat het hier niet om de vraag of er een post aan de Lanakerweg gelegen heeft volgens @Fabricius, of dat de post ten oosten van de Brusselseweg lag. In feite zouden beiden posten ook werkelijk bemand kunnen zijn, waarbij de post volgens @Fabricius dus post 3 was en de andere ten oosten van de Brusselseweg post 2 (in het kaartje hierboven als post 4 afgebeeld).

De nummering van de posten volgens Leiden liep van post 1 nabij Maastricht tot post 5 nabij de Belgische grens.
 

AdriG

Mimas
In onderstaande kaart is de begrenzing van het azimut van de zon (en daarmee de schaduwvalling) afgebeeld. Uitgangspunt is geweest dat de hoogte van de zon, afgeleid uit foto 4, ergens tussen tussen 25 en 40 graden is geweest.

14.Caberg2.jpg
 
Bovenaan Onderaan