De hybride zonsverduistering van 17 april 1912 te Caberg: een topografische zoektocht ...

AdriG

Mimas
Opvallend is dat men het in de berichtgeving heeft over 'het stormachtige weer'. In de klimaatstatistieken van het KNMI voor het meetstation Maastricht blijkt daar namelijk helemaal niets van terug te vinden. Als je kijkt naar het hoogste uurgemiddelde v.w.b. de windkracht, dan kom je niet verder dan uitschieters tot 5 Bft op respectievelijk 8 en 9 april. Overdrijven was dus kennelijk ook een kunst voor de auteur van dit bericht, want in andere bronnen kom je nergens verwijzingen tegen naar stormachtig weer voorafgaand aan de zonsverduistering.
 
Laatst bewerkt:

steert-sterre

Eerbeek/Bussloo
Wat speuren op Delpher geeft soms toch nog prachtige resultaten. Een mooie bevestiging dat het centrale kamp zich aan de Rosstraat bevond vinden we in de Limburger Koerier van 9 april 1912 met een 'noodverordering' van de burgemeester van Oud-Vroenhoven.
 

Bijlagen

  • 19120409-Limburger Koerier.JPG
    19120409-Limburger Koerier.JPG
    80,8 KB · Weergaven: 16

steert-sterre

Eerbeek/Bussloo
Uit en artikel in De Tijd (18 april 1912) blijkt dat de foto's 2a en 2b misschien ná de eclips zijn genomen: "Uit Maastricht wordt gemeld, dat in het kamp te Caberg de wetenschappelijke waarnemingen volkomen geslaagd zijn. Het kamp en de toestellen waren na afloop van de werkzaamheden voor het publiek te bezichtigen."
 

steert-sterre

Eerbeek/Bussloo
In de Provinciaalse Overijsselsche en Zwolsche Courant van 16 april 1912 vinden we een mooie beschrijving van de gebruikte instrumenten in het centrale kamp. Ook worden daar nog een paar extra namen genoemd van studenten die we niet eerder tegenkwamen: Groot, Van Gelder, V.d. Bosch. Zij "zullen nagaan of zich nog verschijnselen zullen voordoen, die bij totale verduisteringen voorkomen, zoals corona, flashes, protuberanzen."
 

AdriG

Mimas
Wat speuren op Delpher geeft soms toch nog prachtige resultaten. Een mooie bevestiging dat het centrale kamp zich aan de Rosstraat bevond vinden we in de Limburger Koerier van 9 april 1912 met een 'noodverordering' van de burgemeester van Oud-Vroenhoven.
Een betere afbakening m.b.t. het terrein zullen we niet krijgen. Knap gevonden!
 

AdriG

Mimas
In de Provinciaalse Overijsselsche en Zwolsche Courant van 16 april 1912 vinden we een mooie beschrijving van de gebruikte instrumenten in het centrale kamp. Ook worden daar nog een paar extra namen genoemd van studenten die we niet eerder tegenkwamen: Groot, Van Gelder, V.d. Bosch. Zij "zullen nagaan of zich nog verschijnselen zullen voordoen, die bij totale verduisteringen voorkomen, zoals corona, flashes, protuberanzen."
Het is net een schilderij dat stukje bij beetje met een penceel wordt ingekleurd ...
 

steert-sterre

Eerbeek/Bussloo
En het puzzelen afgelopen weekend heeft nog meer inzichten opgeleverd. In ben het onderzoek gestart over de 'as' van de deelnemers. Wie waren ze? Hoe oud waren ze? Hoe zagen ze er uit. Het toeval wil dat van een groot deel van de genoemde deelnemers een portretfoto te vinden is in het ‘Album Amicorum’ – H.G. van de Sande Bakhuyzen, 1908.
https://www.strw.leidenuniv.nl/album1908/name_index.html. Een uitgave ter gelegenheid van het afscheid va H.G. van de Sande Bakhuyzen als directeur van de Leidse Sterrewacht. (en tussen 1908 en 1912 zullen de meesten niet heel veel veranderd zijn).

In bijgaande factsheet heb ik alle interessante informatie over de indeling van de expeditie en de deelnemers samengevat. Duidelijk is dat er tussen de 30 en 40 deelnemers waren, grotendeels verdeeld over een 'Leidsch deel' en een 'Utrechtsch deel'. Het Utrechtse deel was een samenwerking tussen de sterrenwacht (o.l.v. Nijland) en het astrofysich laboratorium (prof. Julius) en doel was vooral zonsonderzoek (in bv. de Provinciale Overijsselsche en Zwolsche Courant staan die prachtig beschreven met vermelding van de betrokken personen). Het Utrechtse deel beperkte zich ook tot het centrale kamp.
Het Leidse deel (in samenwerking met Groningen) had tot onderzoek de maanbaan en dus de exacte positie van de centrale lijn. Daartoe werden 5 waarnemingsposten uitgezet (met ieder 4 personen). Iedere post ook met twee telescopen, een chromometer en een radiografische verbinding.

Met deze info heb ik nog eens goed naar de foto's 3 t/m 5 gekeken en volgens mij is daar veel info uit te halen.

Begin ik even met foto 4 (het centrale kamp). Het huisje wat daar staat is de waarnemingsplek van het astrofysische team van prof. Julius. In het donkere huisje werden waarnemingen verricht door Julius/Muller en Moll/Spijkerboer/Meyer. Een ander experiment was van dr. Van der Plaats: met een heliostaat werd een speciaal ontworpen fotometer verlicht. De beide heren zitten naast de heliostaat en links staat een 'vreemde' kist die mogelijk de fotometer is. Het zou mij dus niets verbazen als links op de foto dr. van der Plaats zit en rechts zijn assistent Hobma. (Van beiden zijn ook geen foto's te vinden die dit verder kunnen ondersteunen/ontkrachten).
 

steert-sterre

Eerbeek/Bussloo
Dan naar foto 3 (de opstelling bij het gebouw). Conform beschrijving staan hier keurig 2 telescopen opgesteld en een tafeltje met een chromometer en radiografisch verbindingsapparaat. Een exact identieke opstelling vinden we op foto 5. Dat is dus precies zoals de posten van Leiden zouden moeten zijn ingericht!

Op foto 3 is de man achter de tafel rechts onmiskenbaar dr. Zwiers. En in zijn eigen beschrijving in de Alkmaarsche Courant schrijft Klinkenberg dat hij assisteerde bij Zwiers op de meest zuidoostelijke post (1500m van de centrale lijn, aan de rand van Maastricht). De man achter de telescoop is ook zonder problemen te identificeren als Klinkenberg (eerst dacht ik een ringbaardje of zo te zien, maar dat komt denk ik door de schaduw van de telescoop).
De vrouw op de foto was al eerder geïdentificeerd als mevr. Verschaffelt en dat lijken de foto's te bevestigen. Haar man bevond zich (met het Utrechtse team) in het centrale kamp. Het is goed mogelijk dat mevr. Verschaffelt niet tot de waarnemers behoorde maar bv. de fotograaf begeleidde langs de posten en daarom zich nu bij deze post bevond.

Qua locatie moet dit dus een gebouw zijn direct aan de westkant van Maastricht. De lijn loopt vrijwel over de T-splitsing Brusselse Baan / Weg naar Veltwezelt en hier staan wel wat huizen getekend op de stafkaart. Een ander alternatief is - mede vanwege het wat industriële karakter van het gebouw - een gebouw iets zuidelijker bij de Rutten's Bierbrouwerij (De Zwarte Ruiter). Ik had dan echter verwacht dat Klinkenberg in zijn uitvoerige verslag dat ook wel genoemd zou hebben....
 

Bijlagen

  • post 3.pdf
    435,4 KB · Weergaven: 9

steert-sterre

Eerbeek/Bussloo
En tot slot foto 5. Ook hier dus de gebruikelijke opstelling van een Leidse post; ditmaal in een boomgaard.

De waarnemer rechts achter het tafeltje kan geïdentificeerd worden als prof.dr. Kuenen. De zittende man werd reeds eerder genoemd als mogelijk prof.dr. De Sitter. En hoewel de kenmerkende ringbaard/snor niet direct op de foto kan onderscheiden (matige kwaliteit) zou het qua contouren best kunnen). Hoe dan ook van beide heren is helaas uit de documentatie niet bekend op welke post ze zich hebben bevonden.
Een optie zou zijn post 4 (750m ZO van de centrale lijn); in een boomgaard ten oosten van de Brusselsche baan. (zoals ik al eerder in bericht 204 had geopperd)

De fotograaf (als tenminste de foto’s met de waarnemers door dezelfde fotograaf gemaakt is), is dan misschien alleen bij het centrale kamp en de posten ten zuidoosten van het kamp (richting Maastricht) geweest. Hij heeft mogelijk niet de extra afstand richting de noordwestelijke posten afgelegd.
 

Bijlagen

  • foto 5.pdf
    343,5 KB · Weergaven: 7

steert-sterre

Eerbeek/Bussloo
Hier mijn uitgebreide verslaglegging.
Al met al een leuke zoektocht waarbij diverse puzzelstukjes langzaam in elkaar beginnen te vallen.

Over de Utrechtse waarnemingen is redelijk wat bekend (en gepubliceerd door o.a. Julius en Nijland). Van de Leidse waarnemingen nauwelijks. Mogelijk omdat de resultaten niet naar tevredenheid waren [er waren geruchten dat de centrale lijn zich toch zuidelijker moet hebben bevonden; en dit was mogelijk niet van invloed op de Utrechtse resultaten maar wel van groot belang voor de Leidense poging om de exacte ligging van de centrale lijn te bepalen.
Ik ben benieuwd of het in het archief van de Leidse Sterrewacht nog notities etc. opgeborgen liggen over deze bijzondere eclips-expeditie...
 

Bijlagen

  • Factsheet Deelnemers Eclips 1912.pdf
    1,2 MB · Weergaven: 6

AdriG

Mimas
En het puzzelen afgelopen weekend heeft nog meer inzichten opgeleverd. In ben het onderzoek gestart over de 'as' van de deelnemers. Wie waren ze? Hoe oud waren ze? Hoe zagen ze er uit. Het toeval wil dat van een groot deel van de genoemde deelnemers een portretfoto te vinden is in het ‘Album Amicorum’ – H.G. van de Sande Bakhuyzen, 1908.
https://www.strw.leidenuniv.nl/album1908/name_index.html. Een uitgave ter gelegenheid van het afscheid va H.G. van de Sande Bakhuyzen als directeur van de Leidse Sterrewacht. (en tussen 1908 en 1912 zullen de meesten niet heel veel veranderd zijn).

In bijgaande factsheet heb ik alle interessante informatie over de indeling van de expeditie en de deelnemers samengevat. Duidelijk is dat er tussen de 30 en 40 deelnemers waren, grotendeels verdeeld over een 'Leidsch deel' en een 'Utrechtsch deel'. Het Utrechtse deel was een samenwerking tussen de sterrenwacht (o.l.v. Nijland) en het astrofysich laboratorium (prof. Julius) en doel was vooral zonsonderzoek (in bv. de Provinciale Overijsselsche en Zwolsche Courant staan die prachtig beschreven met vermelding van de betrokken personen). Het Utrechtse deel beperkte zich ook tot het centrale kamp.
Het Leidse deel (in samenwerking met Groningen) had tot onderzoek de maanbaan en dus de exacte positie van de centrale lijn. Daartoe werden 5 waarnemingsposten uitgezet (met ieder 4 personen). Iedere post ook met twee telescopen, een chromometer en een radiografische verbinding.

Met deze info heb ik nog eens goed naar de foto's 3 t/m 5 gekeken en volgens mij is daar veel info uit te halen.

Begin ik even met foto 4 (het centrale kamp). Het huisje wat daar staat is de waarnemingsplek van het astrofysische team van prof. Julius. In het donkere huisje werden waarnemingen verricht door Julius/Muller en Moll/Spijkerboer/Meyer. Een ander experiment was van dr. Van der Plaats: met een heliostaat werd een speciaal ontworpen fotometer verlicht. De beide heren zitten naast de heliostaat en links staat een 'vreemde' kist die mogelijk de fotometer is. Het zou mij dus niets verbazen als links op de foto dr. van der Plaats zit en rechts zijn assistent Hobma. (Van beiden zijn ook geen foto's te vinden die dit verder kunnen ondersteunen/ontkrachten).
Een ware goudmijn 😀(y)
Ik ga er straks op mijn gemak naar kijken. Ben zelf inmiddels verder gekomen met de ligging van Groote Sauw, Soeiveld en Oversteveld zoals vermeld in post #242; zal de resultaten daarvan in de loop van de dag delen.
 

AdriG

Mimas
Dan naar foto 3 (de opstelling bij het gebouw). Conform beschrijving staan hier keurig 2 telescopen opgesteld en een tafeltje met een chromometer en radiografisch verbindingsapparaat. Een exact identieke opstelling vinden we op foto 5. Dat is dus precies zoals de posten van Leiden zouden moeten zijn ingericht!

Op foto 3 is de man achter de tafel rechts onmiskenbaar dr. Zwiers. En in zijn eigen beschrijving in de Alkmaarsche Courant schrijft Klinkenberg dat hij assisteerde bij Zwiers op de meest zuidoostelijke post (1500m van de centrale lijn, aan de rand van Maastricht). De man achter de telescoop is ook zonder problemen te identificeren als Klinkenberg (eerst dacht ik een ringbaardje of zo te zien, maar dat komt denk ik door de schaduw van de telescoop).
De vrouw op de foto was al eerder geïdentificeerd als mevr. Verschaffelt en dat lijken de foto's te bevestigen. Haar man bevond zich (met het Utrechtse team) in het centrale kamp. Het is goed mogelijk dat mevr. Verschaffelt niet tot de waarnemers behoorde maar bv. de fotograaf begeleidde langs de posten en daarom zich nu bij deze post bevond.

Qua locatie moet dit dus een gebouw zijn direct aan de westkant van Maastricht. De lijn loopt vrijwel over de T-splitsing Brusselse Baan / Weg naar Veltwezelt en hier staan wel wat huizen getekend op de stafkaart. Een ander alternatief is - mede vanwege het wat industriële karakter van het gebouw - een gebouw iets zuidelijker bij de Rutten's Bierbrouwerij (De Zwarte Ruiter). Ik had dan echter verwacht dat Klinkenberg in zijn uitvoerige verslag dat ook wel genoemd zou hebben....

Wauw ... (y)(y)
 

AdriG

Mimas
Hier mijn uitgebreide verslaglegging.
Al met al een leuke zoektocht waarbij diverse puzzelstukjes langzaam in elkaar beginnen te vallen.

Over de Utrechtse waarnemingen is redelijk wat bekend (en gepubliceerd door o.a. Julius en Nijland). Van de Leidse waarnemingen nauwelijks. Mogelijk omdat de resultaten niet naar tevredenheid waren [er waren geruchten dat de centrale lijn zich toch zuidelijker moet hebben bevonden; en dit was mogelijk niet van invloed op de Utrechtse resultaten maar wel van groot belang voor de Leidense poging om de exacte ligging van de centrale lijn te bepalen.
Ik ben benieuwd of het in het archief van de Leidse Sterrewacht nog notities etc. opgeborgen liggen over deze bijzondere eclips-expeditie...

Dat is ook het beeld dat ik er zelf van heb; men had zich duidelijk bij het bepalen van de diverse koorden iets anders voorgesteld als het ging om het bepalen van de ligging van de centrale lijn. Voor zover er al iets over te lezen valt, houdt men de boot telkens af als het gaat om het presenteren van de resultaten. Toch zou je mogen verwachten dat er ergens iets is gepubliceerd, want op zich zou dit gegeven natuurlijk ook weer tot nieuwe inzichten moeten leiden.
 

svdwal

Sander - Moderator
De jaarverslagen van de Leidse Sterrewacht staaninde bibliotheek in het gorlaeus, of nu de nieuwbouw. https://ui.adsabs.harvard.edu/ heeft ze ook, Code is anlei.

toen De Sitter directeur werd zijn er wel een berg waarnemingen weggegooid. Met reden: te veel om te reduceren, er werd wel gemeten maar niet gerekend. Vn meridiaankijkerwaarnemingen, maar misschien wel meer
 

steert-sterre

Eerbeek/Bussloo
Uit het fraaie verslag van de eclips in Het Vaderland (18 april 1912) zijn nog een paar leuke zaken te achterhalen:

  • De foto’s bij de telescopen zijn blijkbaar in de ochtend van de eclips genomen: “… als er gisteren [17 april] geschertst werd en gelachen om de tenten en instrumenten, als men zich gewillig op elken stoel en naast elk toestel neerzette, waar het legertje photographen dit verzocht…”

  • De weersvooruitzichten bleken mee te vallen… “Aan de houten keet… hing een telegram uit De Bilt, dat licht bewolkten hemel voorspelde. Maar de boeren van Caberg, die geen barometrische drukken en dergelijke dingen bestuderen, doch hun conclusies trekken uit het doen en laten der kippen, varkens, ganzen en wat verder op en om hun mesthoopen rondscharrelt, waren veel optimistischer en verzekerden pertinent, dat het nog wel drie dagen ‘schoon weer’ zou blijven en dat de ‘profesters’ van het kamp geen wolkje zouden vinden tusschen hun toestellen en de zon. “ En de boeren bleken gelijk te hebben: er was geen wolkje te bespeuren.

  • “Reeds vroeg werd een cordon marechaussee en Rijkspolitie getrokken op 500 M. afstand van het kamp, dat tot hedenmiddag 3 uur, als de waarnemingen gedaan zijn en het genoodigde publiek de instrumenten mag komen bekijken, voor iedereen, ook voor de pers, gesloten is.” “… Om drie uur is het kamp te bezichtigen. Men verwacht zeer veel bezoek.” De foto's 2a en 2b zijn dan mogelijk rond die tijd gemaakt.

  • “Op den weg naar Bilsen, vlakbij de Belgische grens, van waar men het kamp zag liggen en de waarnemers aan hun toestellen zien kon, stonden lange files auto’s en rijtuigen.” Die weg naar Bilsen is gelijk aan wat eerder 'de Weg naar Veltwezelt' genoemd werd.
 

steert-sterre

Eerbeek/Bussloo
De jaarverslagen van de Leidse Sterrewacht staaninde bibliotheek in het gorlaeus, of nu de nieuwbouw. https://ui.adsabs.harvard.edu/ heeft ze ook, Code is anlei.

toen De Sitter directeur werd zijn er wel een berg waarnemingen weggegooid. Met reden: te veel om te reduceren, er werd wel gemeten maar niet gerekend. Vn meridiaankijkerwaarnemingen, maar misschien wel meer
Juist de jaren 1912 - 1914 ontbreken....
 

AdriG

Mimas
Als er selectief geschoond is, dan zijn de voorbereidingen (uitzetten posten e.d.) wellicht niet verloren gegaan evenals de verslaglegging waaruit blijkt wie er waar hebben gestaan. De, naar ik mij herinner, 240 koorden-metingen zouden wel eens een ander lot beschoren kunnen zijn geweest, want daar viel uiteindelijk dus niets aan te rekenen. Toch lijkt het vooralsnog niet aannemelijk dat de Sitter, die zelf note bene aan deze eclips had deelgenomen, uitgerekend degene zou zijn geweest die schoon schip gemaakt zou hebben.

De twee belangrijkste archieven lijken de UB van Leiden te zijn en daarnaast het Noord-hollands archief in Haarlem alwaar zich de 'eclipskast' zou bevinden die zich tot 2012 in de Sonnenborg te Utrecht bevond.
 
Een verslag van de eclipswaarnemingen is aanwezig in de archieven van de Leidse sterrenwacht.
Bij doorklikken krijg ik: access denied.

Eclips-19120417 Leiden University Archives.gif
 
Bovenaan Onderaan