Announcement

Collapse
No announcement yet.

Objecten van de Maand maart: Een veeg uit de pan en een vuile sneeuwbal

Collapse
X
  • Filter
  • Time
  • Show
Clear All
new posts

  • Objecten van de Maand maart: Een veeg uit de pan en een vuile sneeuwbal

    (door het OvdM team)

    Een veeg uit de pan...

    Het eerste object voor maart is M109 in de Grote Beer. En als je nu denkt: “Ah, een object beginnend met “M”, dat wordt weer een Makkie!”, think again... Het is één van de lastigste, zo niet DE lastigste van de gehele Messier lijst.

    Het sterrenstelsel werd officieel ontdekt door Pierre Méchain in 1781, maar werd (samen met M108) ook door Charles Messier als notatie bijgeschreven bij zijn vondst van M97 (Uilnevel). Pas veel later werd duidelijk dat Méchain eigenlijk het "copycat" stelsel NGC 3953 op de korrel had en dat Charles Messier dus wel degelijk zelf de ontdekker is van M109! In de eerste editie van de befaamde lijst komt het stelsel niet voor, want die telde maar 103 objecten. Later werden er echter nog zes toegevoegd, waaronder dus ook deze M109 (door Owen Gingerich). De hekkensluiter M110 is er daarna ook nog bijgezet omdat bleek dat Messier deze wel degelijk had opgetekend, maar om een of andere reden niet toegevoegd aan zijn initiële lijst.

    Wat valt er nu over deze listige galaxy te zeggen? Wel, ze is het helderste lid van de M109 groep, bestaande uit zo'n 50 stelsels. Het licht heeft er minimaal 60 miljoen lichtjaar over gedaan om ons te bereiken en daarmee is het verreweg het meest afgelegen object uit de Messier lijst. Grote kans dus dat er nog dino's rondliepen op aarde op het moment dat de fotonen aan hun lange tocht naar jouw oog begonnen... Ondanks de kleine schijnbare afmeting (7.5'x4.4' ) kun je wel raden dat het door de grote afstand om een enorme werkelijke afmeting moet gaan. En met een geschatte diameter van 165.000 lichtjaar is dat inderdaad het geval; het stelsel is bijna 2x zo groot als ons eigen melkwegstelsel. M109 is één van de slechts vier zogenaamde balkspiraalstelsels (SBb) in de Messierlijst en we zien het bijna face-on. Hieronder als geheugensteuntje nog eens de classificatie waaronder we de verschillende typen sterrenstelsels indelen. Van links naar rechts zien we achtereenvolgens voorbeelden van Elliptical (E), Lenticular (S0), Barred (SB), Spiral (S) en Onregelmatige (Irr) sterrenstelsels.



    In de verrekijker is M109 als een zwakke ster met heel vaag een gloed daar omheen zichtbaar. Met minder dan 15 cm opening is alleen de vrij heldere nucleus te zien. In een kleine tot middelgrote telescoop wordt bij een wat hogere vergroting een ovaal zichtbaar, waar met perifeer zicht misschien een hint van de (mottled) balk al iets zal doorschemeren. Een echte uitdaging zal het zijn om iets van de spiraalarmen te kunnen zien, maar daar is wel een grotere (>30 cm) telescoop voor nodig. Het stelsel heeft een erg lage oppervlaktehelderheid en heeft misschien daardoor wel een beetje een komeetachtig uiterlijk. Een Mag 12 sterretje prijkt vlak langs de N-O grens van het stelsel. Heb je M109 gezien, dan mag je ook NGC 3992 van je H400 lijst afvinken. Zoals gezegd staat NGC 3953 ook nog in de buurt, tevens een balkspiraalstelsel die misschien zelfs wel als eerste wordt gevonden in de zoektocht naar M109 omdat deze een iets hogere oppervlaktehelderheid heeft. Opletten dus dat je de juiste in beeld hebt staan!



    (Schets: Jef De Wit, zie Deepskylog)


    Paradoxaal genoeg is M109 ondanks de lastige zichtbaarheid wel één van de makkelijkste Messier objecten om te vinden. Het staat namelijk op slechts 1 graad van γ UMa, ook wel Phad of Phecda genoemd. Het kan bij het waarnemen helpen om deze zeer heldere ster net buiten beeld te zetten, dus gebruik liever een wat hogere vergroting.

    Een lang verhaal. Het tweede object is misschien wat korter van stof. Hoewel...?


    ... en een vuile sneeuwbal

    “Stof” is natuurlijk een leuk bruggetje naar de vuile sneeuwbal die komeet 41P / Tuttle-Giacobini-Krešák in feite is. Maar qua ontdekkingsverhaal kan deze rakker zich ook zeker meten aan M109. En dan hebben we het nog niet over zijn über-coole naam.

    Op 3 Mei 1858 ontdekte Horace Tuttle een zwakke komeet in Leo Minor. De komeet stond op dat moment vlak bij de aarde (0,36 AE) en was slechts één dag voor perhelion. Op 2 Juni werd hij voor het laatst gezien. Hij kreeg de aanduiding 1858 III. Het was duidelijk dat het een periodieke komeet was maar er was niet voldoende data voor goede berekeningen.
    Michael Giacobini had ongeveer een halve eeuw later ook succes tijdens een avondje komeetjagen. Komeet 1907 III was echter slechts twee weken te volgen en werd zodoende niet als periodiek herkend.
    Uiteindelijk was het Lubor Krešák die op 24 April 1951 wist te scoren met zijn 25 x 100 bino.
    Deze keer konden de baanelementen veel nauwkeurig berekend worden en was de link met kometen 1858 III en 1907 III snel gelegd.

    Komeet 41P / Tuttle-Giacobini-Krešák blijkt zijn rondjes rond de zon in grofweg 5.5 jaar te draaien. Daarbij wil hij al eens dicht langs de Aarde of Jupiter passeren.

    Op 27 Maart passeert hij de Aarde op slechts 0.14 AE. Op 13 April zwiept hij vervolgens om de zon.
    En al die tijd staat hij hier bij ons in het Noorden mooi hoog aan de hemel!

    Nu hebben kometen de reputatie onvoorspelbaar te zijn qua helderheid maar dat geldt al iets minder voor de periodieke exemplaren. Gehaalde resultaten uit het verleden bieden dus misschien wél garanties voor de toekomst.

    Bij de vorige passage in 2011 passeerde hij achter de zon langs en was hij dus niet zichtbaar.
    Deze keer staat hij echter super gunstig én zou hij gemakkelijk binnen verrekijker bereik moeten komen. De komeet wordt al enkele maandjes gevolgd en hij licht (pun intended) mooi op schema.
    Op moment van schrijven zijn er zelfs al twee Astroforum-waarnemingen binnen, met 40cm en 25cm telescopen. Redelijke instrumenten dus.

    Maar het niet lang meer duren voordat de komeet met kleinere instrumenten waarneembaar gaat zijn. Hij kent immers een snelle helderheidstoename richting perihelium en wordt verwacht 5e magnitude te gaan halen.
    Tot zover de gewone voorspelling op baan van helderheid en baanelementen…

    Maar er is nog meer: 41P heeft al meerdere malen uitbarstingen vertoond. De spectaculairste in 1973 met een verheldering van 10 magnitudes.
    En deze keer liggen de aardse passage en perihelium vrij dicht bijeen; dat zou in het beste geval vuurwerk kunnen opleveren.

    En waar is deze komeet dan te vinden?
    Momenteel staat hij nog dicht bij de kop van de Leeuw maar hij gaat de komende weken vol gas geven en trekt door Leo Minor en het Steelpannetje om begin April alweer de oversteek naar Draak te maken.


    Zoekkaartjes:
    Click image for larger version  Name:	ZoekkaartOvdM_Maart_M109.jpg Views:	1 Size:	168.2 KB ID:	1328554

    Zoekkaart voor komeet 41P op Skyhound

    Veel plezier met deze objecten! Alle waarnemingen, schetsen en foto's van deze objecten, gemaakt in deze maand, kun je in dit topic plaatsen.
    10" SW Flextube dobson

  • #2
    M109 vond ik destijds door die nabijgelegen heldere ster inderdaad de moeilijkste Messier, erger dan M74.

    De historie van de identificatie van M109 is erg boeiend. Hier, http://www.astroforum.nl/forum/visue...er-109-en-109b , nog een topic daarover met links naar enkele interessante verdiepende artikelen.
    Alle Messiers zijn zichtbaar in een 38mm telescoop.

    Comment


    • #3
      Vanavond trokken uiteindelijk de wolken weg. Er bleef echter een sluier hangen. Toch de beide objecten even geprobeerd hier vanuit het Schiedamse met een 140mm Maksutov. Helaas bleek M109 een brug te ver met deze transparantie en opening. Ook M97, de Uilnevel, bleef buiten bereik. Dat zegt genoeg......

      Daarna op naar de komeet. Ook die bleek in nevelen gehuld. Ik moet hem wel in het veld hebben gehad, maar dat zegt niet genoeg......

      De seeïng bleek vrij rustig. Dan maar even een oude bekende opgezocht en gevonden; een piepklein hondje naast Sirius. Hij bleef zo lang in beeld dat ik vergat te tellen. Dan heel even te verdwijnen en onmiddellijk daarna weer zijn kopje om de vuurtoren heen te steken. Een prettige opsteker. Toen vond ik het wel genoeg!
      Schiedam: Skywatcher Maksutov 102 (G&G), Vixen ED102 (upgraded by FirstLight), Orion UK OMC140, Celestron C8 op GPDX.
      Sterrenwacht Rijswijk : 130mm Astro-Physics Starfire, 14 inch Meade Schmidt Cassegrain, Lunt.

      Comment


      • #4
        In het Dijkgatsbos precies andersom. Na een tijd wachten onder de wolken kwam als eerste Sirius tevoorschijn, dus afgetrapt met de Pup, die zich niet liet zien. Ook niet echt de tijd genomen daarvoor want inmiddels trok de rest van de hemel met horten en stoten ook open.
        De komeet 41P: duidelijk zichtbaar, als je tenminste op de goede plek kijkt :p . Geen staart, wel heel duidelijk de kern met halo.
        M109: mooi langwerpig stelsel, en als je goed kijkt is ie groter dan je op het eerste gezicht denkt.
        10" F5 Dob+EQP | 102/1000 Refractor+EQ3-2 | 4.5" F4.4 Newton+RRB | 7+10x50 bino
        The brightest star needs no telescope to gaze at | www.remranger.com

        Comment


        • #5
          Als je op de goede plek kijkt inderdaad :razz:. Stellarium bleek toch niet heel nauwkeurig, maar Skysafari wel! Dus tweede poging was wél raak...
          Goed te zien als een niet zo grote, net niet ronde vlek met duidelijke kern. Leuk om eindelijk weer eens een komeet te zien.

          M109 was groter dan ik had verwacht en toch ook prima zichtbaar met inderdaad een sterretje aan de rand van het stelsel. De richting van de "balk" was toch niet bepaald gemakkelijk. Verslag en schets volgen.
          16" F3.8 & 10" F4.8 Sumerian Alkaid op EQ-platform / SW Heritage 130 / Omegon Brightsky 15 x 70 op P-mount / Swift Audubon 8,5 x 44 / Vixen SG 2.1 x 42

          Comment


          • #6
            Aijjj, jullie hebben gelijk. In vergelijking met het zoekkaartje van dit topic zit om 14.00 uur vandaag Stellarium er 5 graden naast.....geen wonder.

            Hij is dus alleen in het veld van de zoeker geweest.......



            Toch maar even de Skysafari app op de telefoon gezet. De gewone versie geeft weliswaar geen Ra en Dec op het overzichtsscherm, maar zet wel de komeet op exact de goede positie. :oops:
            Last edited by John Baars; 13-03-17, 22:42.
            Schiedam: Skywatcher Maksutov 102 (G&G), Vixen ED102 (upgraded by FirstLight), Orion UK OMC140, Celestron C8 op GPDX.
            Sterrenwacht Rijswijk : 130mm Astro-Physics Starfire, 14 inch Meade Schmidt Cassegrain, Lunt.

            Comment


            • #7
              12-03-2017
              Tja, dat krijg je ervan. Eigenwijs. Toch Tuttle Giacobini proberen hoewel de volle Maan er 44 graden vanaf staat. Vroeg beginnen, dan is de Maan nog niet op. Maar dan is het ook nog niet donker... In het Westen wordt het donkerder en in het Oosten komt de Maan op. Spagaat. Grrrrr.....

              Sky Safari en de goto van mijn GPDX montering waren het goeddeels met elkaar eens, ze verschilden slechts enkele boogminuten van mening over de exacte positie van de komeet.
              Zag ik daar niet.......??.....nee, wishfull thinking. Een spiegelende glasschijf van 140mm diameter redt dit niet tegen de volle Maan.


              Update 13-03-2017
              De inmiddels niet meer volle Maan stond ruim 54 graden van de komeet. Ik heb met de OMC140 gezocht naar de komeet terwijl de Maan nog onder de horizon of achter de huizen stond. Transparantie was niet top, maar sterretjes tot magnitude 10.9 - 11.0 waren zichtbaar. Het leek erop alsof één van die lichtpuntjes een ultraflauwe floers om zich heen had. Maar ook perifeer kijkende en de kijker licht slewend kon ik daar geen zekerheid over krijgen. Ik houd het vooralsnog op een "nee".


              Update 15-03-2017
              Geen Maan die stoorde, maar toch geen komeet gevonden. Het lijkt erop dat de voorspelde helderheid tegenvalt. Skysafari zit toch behoorlijk dicht tegen deze positie aan:
              https://theskylive.com/41p-tracker Wellicht kunnen kometenjagers van het forum hier hun licht over laten schijnen?

              M109 en de andere Messiervrienden in die buurt schitteren hier in Schiedam de laatste week door onzichtbaarheid met het eerder genoemde instrument. Er blijft toch nog steeds flink wat vocht in de lucht zitten.Jammer.
              Last edited by John Baars; 17-03-17, 11:08.
              Schiedam: Skywatcher Maksutov 102 (G&G), Vixen ED102 (upgraded by FirstLight), Orion UK OMC140, Celestron C8 op GPDX.
              Sterrenwacht Rijswijk : 130mm Astro-Physics Starfire, 14 inch Meade Schmidt Cassegrain, Lunt.

              Comment


              • #8
                Op 16-03-2017 vielen beide doelen alsnog ten prooi aan m'n 10 cm lenzenkijker. Dit schrijf ik toe aan de afwezigheid van de Maan, de iets hogere stand van de komeet, maar ook aan de iets hogere contrastoverdracht van deze kijker ten opzichte van mijn OMC140. De avond van de 16e maart was hier zelfs iets mistiger dan de avond ervoor. Aan het begin van de avond was de Maan in beide gevallen (15 maart zowel als 16 maart) nog onder de horizon. Hoewel de OMC op dubbelsterren en zwakste sterretjes een fractie meer adem heeft, was het verschil in contrastoverdracht merkbaar en vielen beide faint fuzzies alsnog.

                @Object van de maandteam: Jullie hebben me lekker beziggehouden :). Zeker hier in de Randstad. En toch was het uiteindelijk te doen, zelfs met de bescheiden openingen waarmee ik meestal waarneem! :goedgedaan

                Blijkbaar begint P/41 Tuttle Giacobini Kresak steeds populairder te worden.
                Fraaie filmpjes/ timelapse van de komeet hier op het forum:

                http://www.astroforum.nl/forum/astro...-15-maart-2017
                en hier:
                http://www.astroforum.nl/forum/astro...-15-maart-2017

                Edit: En inmiddels komen de eerste foto's ook binnen op het forum....
                Last edited by John Baars; 17-03-17, 11:20. Reason: Edit
                Schiedam: Skywatcher Maksutov 102 (G&G), Vixen ED102 (upgraded by FirstLight), Orion UK OMC140, Celestron C8 op GPDX.
                Sterrenwacht Rijswijk : 130mm Astro-Physics Starfire, 14 inch Meade Schmidt Cassegrain, Lunt.

                Comment


                • #9
                  Bravo, de aanhouder wint! Knap werk, met een 10 cm vanuit de Randstad. Goed om te weten dat de objecten allebei haalbaar zijn onder deze omstandigheden.
                  10" F5 Dob+EQP | 102/1000 Refractor+EQ3-2 | 4.5" F4.4 Newton+RRB | 7+10x50 bino
                  The brightest star needs no telescope to gaze at | www.remranger.com

                  Comment


                  • #10
                    Gisteravond weer raak op komeet 41P. Hij blijkt bij Merak in de Grote Beer te staan, vlak bij M108 en M97. Met die twee objecten maakt de komeet een mooie driehoek die een goed beeldveld beslaat. Met enige moeite - stadshemel van Leiden - is de komeet vaag maar onmiskenbaar zichtbaar, net als de twee aanpalende deepsky-objecten.
                    10" F5 Dob+EQP | 102/1000 Refractor+EQ3-2 | 4.5" F4.4 Newton+RRB | 7+10x50 bino
                    The brightest star needs no telescope to gaze at | www.remranger.com

                    Comment


                    • #11
                      In een ander topic maakte ik tevens gewag van de waarneming van de komeet. Hij was ook vanuit Schiedam moeizaam met een 10 cm lenzenkijker. Uilnevel M97 lag echt op de grens ( het is dat ik de exacte locatie tov. omgevingssterretjes ken). M 108 bleef weg. M109 daarentegen was weer wel ( met dezelfde moeite) waarneembaar. Inmiddels is het mij duidelijk dat de Skysafari-app een krachtig hulpmiddel voor dit soort zoektochtjes op de vierkante boogminuut is. Of moet ik zeggen op het vierkante lichtjaar?
                      Schiedam: Skywatcher Maksutov 102 (G&G), Vixen ED102 (upgraded by FirstLight), Orion UK OMC140, Celestron C8 op GPDX.
                      Sterrenwacht Rijswijk : 130mm Astro-Physics Starfire, 14 inch Meade Schmidt Cassegrain, Lunt.

                      Comment


                      • #12
                        Vanavond nog even geprofiteerd van een redelijk vroeg invallende duisternis. Een en ander eens overgedaan. Blijft gewoon lollig. Helderheid was helaas iets minder dan de vorige waarneming, later op de avond leek dat te verbeteren. Vandaar dat ik eerst m'n C8 inzette. Met dit instrument was de komeet waarneembaar als een vaag lichter schijnsel ten opzichte van de hemelachtergrond. De nucleus viel pas iets later op. Grappig verschil met de 10cm lenzenkijker die ik toch ook maar mee naar buiten had genomen. Die liet na enig perifeer zoekwerk ( ik wist inmiddels wel waar hij zich exact bevond) eerst heel vaag de kern zien. De rest van het schijnsel leek op de grens van suggestie te liggen. Van de obscure buren M97 en M108 liet alleen de Uilnevel zich zien. In de C8 iets scherper begrensd dan in de refractor. M109 was alleen in de Celestron te detecteren.

                        De reus Jupiter gaf weer een andere uitslag. Bij ongeveer dezelfde vergroting zag ik evenveel details, maar met meer contrast in de lenzenkijker. Op zich niet verrassend, maar wel leuk om weer eens te zien. Eerlijkheid gebiedt mij te zeggen dat de C8 een mini-tweak collimatie nodig had, Echter zo weinig dat het verschil bij deze lage stand onzichtbaar bleef. Ik heb me dus kostelijk vermaakt.
                        Schiedam: Skywatcher Maksutov 102 (G&G), Vixen ED102 (upgraded by FirstLight), Orion UK OMC140, Celestron C8 op GPDX.
                        Sterrenwacht Rijswijk : 130mm Astro-Physics Starfire, 14 inch Meade Schmidt Cassegrain, Lunt.

                        Comment


                        • #13
                          Op het zeer geslaagde Achterhoekweekend waren beide opbjecten een prooi voor velen. De eenvoudigste manier om M109 te vinden is denk ik gamma UMa in beeld te zetten (een beetje in het noorden) met een lage vergroting en dan rustig af te wachten tot M109 het beeld komt binnendrijven. Langer dan 1-2 minuten duurde het niet. Is er ook geen kans dat je per abuis NGC 3935 te pakken hebt. Een balkje of andere details kon ik er helaas niet in ontdekken.
                          Sumerian Optics 17,5" f4,1 Dobson / ES 80mm APO Triplet op SW AZ4 / Vixen SG 2,1 x 42 widefield binocular / Bushnell Legend Ultra HD 8 x 42

                          Comment


                          • #14
                            Originally posted by Rem View Post
                            vlak bij M108 en M97. Met die twee objecten maakt de komeet een mooie driehoek die een goed beeldveld beslaat. .
                            Dat vonden ze bij APOD vrijdag ook Rem. https://apod.nasa.gov/apod/ap170324.html. Mooi plaatje inderdaad.
                            Sumerian Optics 17,5" f4,1 Dobson / ES 80mm APO Triplet op SW AZ4 / Vixen SG 2,1 x 42 widefield binocular / Bushnell Legend Ultra HD 8 x 42

                            Comment


                            • #15
                              Mooie foto inderdaad, heel gaaf! Alleen moet die foto van woensdag 22 maart zijn en niet van vrijdag 24 :-)
                              Ik zag hem dinsdag 21 en toen stond de komeet net aan de andere kant van de Messiers.
                              10" F5 Dob+EQP | 102/1000 Refractor+EQ3-2 | 4.5" F4.4 Newton+RRB | 7+10x50 bino
                              The brightest star needs no telescope to gaze at | www.remranger.com

                              Comment

                              Working...
                              X